- Advertisement -spot_img
Sunday, June 20, 2021
Homeविचारप्राङ्गारिक खेती एक परिचय

प्राङ्गारिक खेती एक परिचय

- Advertisement -spot_img

  बबि बस्नेत

कृषिजन्य वस्तुहरूको उत्पादन गर्दा रासायनिक मल तथा विषादीहरूको प्रयोग नगरी प्राङ्गारिक वस्तुको मात्र प्रयोग गरी तथा कृषि पर्यावरणलाई सन्तुलित राखी खेती गर्ने प्रविधिलाई प्राङ्गारिक खेती भनिन्छ ।
यस प्रविधिले प्रति इकाई जग्गामा बढी उत्पादन गर्नेभन्दा दीगो कृषि उत्पादनमा जोड दिन्छ । साथै प्राङ्गारिक खेतीले कम्पोष्ट मलको बढी प्रयोग, प्राकृतिक रोग व्यवस्थापन, बाली विविधिकरण, वातावरणीय प्रदूषण न्यूनीकरण, स्थानीय स्रोतको सदुपयोग आदि पक्षलाई बढी जोड दिएको छ ।
यसको नारा स्वस्थ माटो उत्पादन, स्वस्थ विरूवा, पोषणयुक्त खाना, स्वस्थ जीवन रहेको छ । प्रकृतिको सबै अंगहरूको उचित संरक्षण र सम्वद्र्धन गर्दै मानवीय आवश्यकताको परिपूर्ति गर्न गरिने एउटा दिगो कृषि प्रणाली नै प्राङ्गारिक खेती हो ।
मानव निर्मित हानीकारक रासायनिक वस्तुहरू (मल, बिषादी, हर्मोन आदि) तथा परिवर्तित आनुवांशिक पदार्थको प्रयोग नगरी कृषि उपजको उत्पादन गर्ने पद्दति हो । प्राङ्गारिक कृषिमा माटो मुख्य महत्वको तत्व हो र मुख्य उद्देश्य भनेको माटोको स्वास्थ्य र माटोसँग सम्वन्धित जीवजन्तुको अधिकतम उपयोग गर्नुरहेको छ । नेपालको परिप्रेक्षमा प्राङ्गारिक कृषि नयाँ विषय होइन ।
नेपालको कृषि (By Default) आपैm प्राङ्गारिक रहेको छ । नेपालमा व्यावसायिक प्राङ्गारिक वृmषि सन् १९९० बाट सुरू भएको हो । रूपान्तरित प्राङ्गारिक वृmषि र प्रमाणित प्राङ्गारिक वृmषि बढ्दो क्रममा छ । दशौँ पञ्चबर्षिय योजना, कृषि नीति २०६१ तथा तीन बर्षे अन्तरिम योजनाले दीगो प्राङ्गारिक कृषि अबलम्वन गर्न सहकारी तथा निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गरेको छ ।

ऐतिहासिक बजेट (२०६६/०६७)

नेपालमा प्राङ्गारिक वृmषि प्रवद्र्धन (प्राङ्गारिक प्रमाणीकरण र मल उत्पादनको लागि अनुदान) दिएको छ । एक अध्ययन अनुुसार(IFOAM 2006) नेपालमा १२४७ प्राङ्गारिक फार्म दर्ता र १००० हेक्टर जमीनमा प्राङ्गारिक खेती हुने गरेको छ ।
प्राङ्गारिक कृषिका मापदण्डहरू

१.प्राङ्गारिक खेती गरिने जमिन

प्राङ्गारिक खेती गरिने जमिन रासायनिक खेतीभन्दा टाढा हुनुपर्ने छ । साधारणतया प्राङ्गारिक र अप्राङ्गारिक खेती गर्ने जमीनको बीचको दूरी सडक भएको खण्डमा ४ मिटर या सडक नभएको अवस्थामा ५ मिटरको बोर्डर ठाउँ हुनुपर्दछ ।

२. रूपान्तरण अवधि

रूपान्तरण गर्ने अवधि तीन बर्षको हुनेछ । प्राङ्गारिक कृषि सुरू गरेको अवधिबाट नै रूपान्तरण अवधिको गणना हुन्छ ।

३. बाली उत्पादन

पाएसम्म र सम्भव भएसम्म स्थानीय प्राङ्गारिक बीउबिजनको प्रयोग गर्नुपर्दछ । यस्तो बीउ पाउन नसक्ने भए रासायनिक माध्यमबाट उत्पादित बीउ पनि प्राङ्गारिक उत्पादनको लागि प्रयोग गर्न सकिनेछ तर बीउलाई कुनैपनि रासायनिक बीउ उपचार गर्ने रसायनमा मिसाएको हुनुहुँदैन । बाली उत्पादनलाई सहयोग पु¥याउने लाभदायक जीवाणु (राईजोवियम)को प्रयोग गर्न पाईनेछ ।

४. माटो, पानी तथा मलखादm व्यवस्थापन 

बाली उत्पादनमा राम्ररी ९० दिन कुहिएको कम्पोष्ट या गोबर ग्याँसको लेदो बाली पाक्नुभन्दा ३० अगाडि लगाउनुपर्दछ । काँचो कम्पोष्ट या गोबर ग्याँसको लेदोको हकमा बाली पाक्नुभन्दा १२० दिन अगाडि बालीमा लगाउनु पर्दछ
। खनिज वस्तुको अभाव भएको खण्डमा राम्ररी बनेको कम्पोष्ट प्रति टनमा ५ देखि १० किलोसम्म रासायनिक खनिज पदार्थ मिसाउन सकिने छ । प्राङ्गारिक उत्पादन गरिने जग्गामा बाली चक्र अनिवार्य अपनाउनुपर्दछ र उक्त चक्रमा कोसेबाली अनिवार्य समावेश गरिनुपर्दछ । माटोको अवस्था सुदृढीकरणका लागि वायो फर्टिलाईजरको प्रयोग गर्न पाइन्छ ।

५. रोग, किरा तथा झारपात नियन्त्रण

कुनैपनि रासायनिक पदार्थ रोग, किरा तथा झारपात नियन्त्रणका लागी प्रयोग पाईने छैन । वनस्पतिजन्य धुलो तथा झोलहरू प्रयोग गर्न पाइने छ । खर्कुल (डेरीस इक्लिप्टा) वनस्पतिबाट निकालिएको बिषादी तरकारी बारीमा प्रयोग गर्नुपर्ने भए बाली टिप्नुभन्दा सात दिन अगाडि प्रयोग गर्नुपर्दछ । माटो उपचारका लागि सूर्तिजन्य झोलको प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर जरे तरकारीको निम्ती सूर्तिको झोल निषेध गरिएको छ ।

६. बाली बीउ भण्डारण

भण्डारण गर्ने कोठा तथा भण्डारण गर्ने सामग्रीमा कुनैपनि रासायनिक पदार्थको सम्पर्क भएको हुनुहँुदैन ?

७. पशुपालन

पशुहरूलाई प्राकृतिक स्वभाव अनुसारको क्रियाकलापमा अवरोध नहुने र स्वाभाविक तरिकाले बढ्न र हुर्कन सक्ने वातावरणमा राखिनुपर्दछ । भ्रुण प्रत्यारोपण र क्लोनिङ्ग गर्न पाईदैन । कृतिम गर्भाधान गर्नुपरेमा प्रमाणीकरण निकायको सल्लाहमा गर्नुपर्नेछ । आनुवंश परिवर्तित पशुहरूको उत्पादन गर्न पाईने छैन । पशु प्रजननका लागि हर्मोनहरूको प्रयोग गर्न पाइने छ । प्रमाणिकरण निकायको परामर्शमा रासायनिक श्रोतका कुनै एण्टिवायोटिक प्रयोग गर्न पाईने छ ।

८. मत्स्यपालन व्यवसाय

प्राङ्गारिक माछापालनमा प्रयोग हुने पानीमा गह्रौ धातुजन्य तथा अन्य रसायन मिसावटको सम्भावना भएमा पानीको उपचार वा छुट्टै श्रोत र संकलन पोखरीको व्यवस्था हुनुपर्दछ । प्राङ्गारिक माछापालन र अन्य माछापालन गर्ने जलासयबीचको दुरी ५ मिटरको हुनुपर्दछ । जलासयको वरिपरि छायाँको व्यवस्था गर्नुपर्दछ । माछाको वृद्धि विकासमा नकारात्मक असर पर्ने गरी उच्च घनत्वमा माछाको संख्या राख्नुहुँदैन । चुन, नीलोतुथो र गोबरको प्रयोग गर्न सकिन्छ तर यसले माछालाई हानी गर्नुहुँदैन ।

९. मौरीपालन व्यवसाय

मौरीपालनको हकमा स्थानीय मौरीको हकमा २ किमि र युरोपियन मौरीको हकमा ४ किमि क्षेत्रमा अप्राङ्गारिक खेती गरिएको हुनुहँुदैन । मौरीको मह काढ्दा पूरै निचोरेर काढ्न हुँदैन । एण्टिवायोटिक प्रयोग गर्न पाईने छैन ।

१०. प्रशोधन, प्याकिङ

प्रशोधन गर्ने क्रममा कच्चापदार्थको कुल तौलको ५ प्रतिशतसम्म खाद्यमा प्रयोग हुने सुगन्ध आउने, संरक्षण गर्ने रासायनिक पदार्थको प्रयोग गर्न सकिनेछ । प्रशोधित उत्पादनमा पानी सफा, शुद्ध र जीवाणु रसायनरहित हुनुपर्दछ । प्रशोधित बस्तुमा ५० प्रतिशतभन्दा बढी पानी रहने अवस्था रहेमा तरल पदार्थको हकमा नेपाल सरकारले तोकेको गुणस्तर अनुरूप स्वीकृत कम्पनी वा स्रोतको पानी प्रयोग गर्नुपर्दछ ।

  •  महत्व सुरक्षित वातावरण बनाउन मद्दत गर्दछ ।
  • दीगो कृषिमा जोड दिन्छ ।
  •  बढी पोषणयुक्त खाना तयार हुन्छ ।
  •  माटोको उर्वराशक्तिको संरक्षण गर्दछ ।
  •  रोजगारीको अवसर प्रदान गर्दछ ।
  •  खाद्य सुरक्षा बढाउँदछ ।
  •  जैविक विविधतामा सुधार ल्याउँछ ।
  •  जंगली जीवजन्तु तथा वनस्पतिको संरक्षण गर्छ ।
  •  कृषि उपजहरू बढी स्वादिलो हुन्छ ।
  •  विरूवा तथा जीवहरूको पुनः प्रयोग हुन मद्दत गर्छ ।
  •  वातावरणीय विनास र जल
    प्रदूषण, जमिनको उर्वराशक्ति
    तथा बालिहरूको उत्पादकत्वमा आएको ह्रास कम गर्छ ।
  •  स्थानीय स्रोत तथा साधनको संरक्षण, सम्वद्र्धन र संतुलित उपयोग गरी दिगो कृषि विकास गर्छ ।

खाद्य सुरक्षा

समग्रमा नेपालमा खाद्यान्न उत्पादनले पुग्ने देखिएता पनि अझै ५५ जिल्लामा खाद्य अपुग रहेको देखिन्छ । नेपालमा धेरै जंगली कन्दमूलहरू खाद्यान्नको रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ र यसको सामाजिक र आर्थिकरूपमा महत्व छ ।
के प्राङ्गारिक उत्पादन रासायनिकभन्दा पोषिलो हुन्छ । प्राङ्गारिक उत्पादनमा रासायनिक पदार्थको मात्रा नहुने हुनाले बढी पोषिलो मानिन्छ । के प्राङ्गारिक खाद्यवस्तु स्वास्थ्यको लागि सुरक्षित हुन्छ ।
कहिलेकाहिँ प्राङ्गारिक मल काँचो प्रयोग गरिएमा इस्केरिकिया कोली नामको ब्याक्टेरिया उत्पादित वस्तुमा जम्मा हुने सम्भावनाबाहेक अन्य अवस्थामा स्वास्थ्यको लागि सुरक्षित मानिन्छ । प्राङ्गारिक उत्पादनमा सालिसाईलिक एसिड ६ गुणा ज्यादा पाइन्छ । जसले एस्पिरिनले जस्तै सुन्निएको घटाउँछ र मुटुको धमनीलाई बलियो बनाउँछ ।
के प्राङ्गारिक उपज महंगो हुन्छ । बढी श्रममूलक र सघन व्यवस्थापन आवश्यक पर्ने हुन्छ । उत्पादन लागत, कटानी, सुरक्षित ढुवानी र भण्डारण बढी खर्चिलो हुन्छ । प्रशोधन गर्दा ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, भण्डारण गर्दा निश्चित मापदण्ड अपनाउनु पर्ने भएकोले बढी संवेदनशील हुन्छ । स्वादिलो, स्वास्थवद्र्धक भएकोले पनि ज्यादा महङ्गो पर्न जान्छ ।
आजभोलि बजारमा भित्रिने खाद्यान्न वस्तुहरु, तरकारी, फलफुलमा रासायनिक विषादीको उल्लेखनीय मात्रामा प्रयोग भएको पाइन्छ । जसको असर स्वास्थ्यमा र वातावरणमा पर्दै आएको छ । तसर्थ स्वच्छ वातावरण स्वस्थ जीवनको लागि प्राङ्गारिक खेती एक विकल्प हुनसक्छ ।
(बस्नेत कृषि ज्ञान केन्द्र सोलुखुम्बुका कृषि अधिकृत हुन् ।)

- Advertisement -spot_img
- Advertisement -spot_img
Stay Connected
2,454FansLike
1,200FollowersFollow
Must Read
- Advertisement -spot_img
Related News
- Advertisement -spot_img

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here